जनकपुरधाम, २० कात्तिक । समाजको रूपान्तरण कहिलेकाहीँ सरकारको नीतिले होइन, नागरिक समाज र गैरसरकारी संस्थाको निरन्तर प्रतिबद्धताले सम्भव हुन्छ भन्ने उदाहरण अहिले जनकपुरधाममा देखिएको छ । जानकी महिला जागरण समाजले आयोजना गरेको सामाजिक परीक्षण कार्यक्रममा सहभागी वक्ताहरूले पछाडि पारिएका र राज्यको पहुँचमा नपरेका वर्गहरूको जीवनस्तरमा गैरसरकारी संस्थाहरूले पु¥याएको योगदानबारे प्रष्ट धारणा राखे । उनीहरूका अनुसार विकासको वास्तविक प्रभाव त्यहीँ महसुस हुन्छ जहाँ नीति पुस्तिकामा होइन, जनताको व्यवहार र चेतनामा परिवर्तन आउँछ। दलित, जनजाति, महिलादेखि किशोरीसम्मका समुदायमा आत्मनिर्भरता, सशक्तीकरण र आर्थिक आत्मविश्वासको स्तर बढ्नु यसको प्रत्यक्ष उदाहरण हो ।
कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि जिल्ला समन्वय समितिका अध्यक्ष राजनन्दन मण्डलले गैरसरकारी संस्थाहरूले सामाजिक रूपान्तरणमा पु¥याएको भूमिकालाई ऐतिहासिक बताए । उनका अनुसार पहिले घरभित्र सीमित र घुँघटभित्र थुनिएका महिलाहरू अहिले गाउँसभा र राजनीतिक निकायमा आत्मविश्वासका साथ बोल्न थालेका छन् । मण्डलले भने, “गैरसरकारी संस्थाको निरन्तर क्रियाशीलता र सचेतनाले महिलाहरूमा जागरण ल्याएको छ। उनीहरू अब निर्णयकर्ता बन्ने मार्गमा हिँडिरहेका छन् ।”
त्यसैगरी जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकाका मेयर मनोज साहले गैरसरकारी संघ संस्थाहरूले समाजमा ल्याएको परिवर्तनलाई “मानव विकासको वास्तविक सूचक” बताए । उनका अनुसार स्थानीय सरकारले सम्भव नगरेका काम धेरैजसो नागरिक समाजका हातबाट सम्पन्न भएका छन्। जानकी महिला जागरण समाजले जनकपुरका विभिन्न बस्तीहरूमा महिलाको सशक्तीकरण, रोजगारी सिर्जना र आत्मनिर्भर जीवनशैलीको उदाहरण स्थापना गरेको उनले उल्लेख गरे। कार्यक्रममा गणेशनाथ चारनाथ नगरपालिकाका मेयर जीतनारायण यादव, कमला नगरपालिकाका मेयर विशेश्वर यादव र शहीदनगर उपमेयर सुनिता सिंहलगायतका जनप्रतिनिधिहरूले पनि गैरसरकारी संस्थाले ल्याएको सामाजिक रुपान्तरणको प्रशंसा गरे ।
कार्यक्रममा सहभागी महिलाहरूका अनुभवहरूले पनि गैरसरकारी प्रयासको प्रभाव स्पष्ट पारे। उनीहरूले पहिले आफ्नै विचार व्यक्त गर्न डराउने, घरका निर्णयमा सहभागिता जनाउन नसक्ने अवस्था रहेको बताउँदै अहिले आत्मनिर्भर बन्ने हिम्मत र अवसर दुवै प्राप्त भएको बताए। कसैले सीपमूलक तालिमपछि सानो व्यवसाय सुरु गरेकी थिइन्, कसैले विद्यालयमा काम पाइन् भने कसैले स्थानीय मुद्दामा बोल्न सिकेकी थिइन्। यी परिवर्तनहरू केवल व्यक्तिगत होइनन्, सामूहिक चेतनाको प्रतिबिम्ब हुन्, जसले समाजमा विकासको नयाँ भाषा सिर्जना गरेको छ।
जानकी महिला जागरण समाजका अध्यक्ष मन्दाकुमारी कर्णका अनुसार समाजले धनुषाका विभिन्न पालिकाहरूमा सञ्चालन गरिरहेका परियोजनाहरूले स्थानीय तहमा दीर्घकालीन असर पारेका छन्। तीमध्ये दक्ष युवा विकास, जलवायु मैत्री आर्थिक रूपान्तरण, विद्युतिय चुलो प्रवद्र्धन, महिला सशक्तीकरण र स्थानीय कृषि खाद्य प्रणाली सुदृढीकरण जस्ता कार्यक्रमले समुदायमा प्रत्यक्ष सुधार ल्याएका छन्। उनका अनुसार यी परियोजनाहरूले आर्थिक मात्र होइन, मानसिक र सांस्कृतिक रूपमा पनि परिवर्तन ल्याएका छन्।
यस्ता कार्यक्रमहरूले जनकपुर र वरपरका गाउँहरूमा विकासको स्वामित्व जनताकै हातमा दिएको छ। सरकारी योजनाहरू कहिलेकाहीँ ढिलाइ र प्रक्रियामा अड्किँदा नागरिक समाजका यस्ता प्रयासहरूले तल्लो तहमा छिटो र दिगो परिणाम दिएका छन्। यसले एउटा प्रश्न पनि उब्जाएको छ ( के अब राज्यले आफ्नो भूमिकालाई पुनः परिभाषित गर्नुपर्दैन? गैरसरकारी संस्थाहरूले जनतालाई सशक्त बनाउन थालेपछि सरकारका कार्यक्रमहरू केवल औपचारिकता मात्र बन्न नपाऊन् भन्ने चेतावनी पनि यसबाट प्रकट हुन्छ।
जनकपुरधाममा देखिएको परिवर्तनले देशभरको विकास बहसलाई नयाँ दिशा दिएको छ। महिलाहरूको आर्थिक आत्मनिर्भरता, युवाको सीप विकास, वातावरणीय सचेतना र स्थानीय उत्पादनमा जोडले समाजमा आशाको वातावरण बनाएको छ। यी परिवर्तनहरू कुनै अचानक घटना होइनन्; यो वर्षौंको परिश्रम, प्रतिबद्धता र सामुदायिक सहकार्यको परिणाम हो। यसले स्पष्ट पार्छ(सामाजिक रूपान्तरणका लागि केवल बजेट होइन, मानवीय संवेदना र सहभागितामूलक सोच आवश्यक छ। जनकपुरको उदाहरणले देखाएको छ कि जब नागरिक समाज र स्थानीय निकाय एउटै लक्ष्यमा संगठित हुन्छन्, तब विकासको वास्तविक अर्थ जनताको जीवनस्तरमा परिवर्तनका रूपमा झल्किन्छ। गैरसरकारी संस्थाहरूले देखाएको यो मार्ग अब सरकारी संयन्त्रका लागि पनि एउटा पाठ हो(विकासको नक्सा माथिबाट होइन, तलबाट बनाइन्छ।