मानव सभ्यताको आधार परिवार हो । परिवार केवल एउटै छानामुनि बस्ने मानिसहरूको समूह मात्र होइन, यो भावना, जिम्मेवारी, संस्कार र विश्वासको संगम हो । समाज कति सभ्य, नैतिक र समृद्ध छ भन्ने कुरा त्यस समाजका परिवारहरूको अवस्था हेरेर बुझ्न सकिन्छ । त्यसैले परिवारलाई समाजको पहिलो विद्यालय र संस्कारको पहिलो पाठशाला मानिन्छ । जहाँ परिवार बलियो हुन्छ, त्यहाँ समाज पनि बलियो हुन्छ; जहाँ परिवारभित्र असन्तुलन, अपमान र विघटन हुन्छ, त्यहाँ समाजमा पनि अस्थिरता बढ्न थाल्छ ।
पारिवारिक जीवनको केन्द्र पति–पत्नीको सम्बन्ध हो । यी दुईबीच प्रेम, सम्मान, सहकार्य र सन्तुष्टि भएमा घरमा सुख, शान्ति र सकारात्मक वातावरण कायम हुन्छ । तर जब सम्बन्धमा अहंकार, अविश्वास, अपमान र असन्तुष्टि प्रवेश गर्छ, तब परिवारभित्र तनाव, कलह र विघटनको सुरुवात हुन्छ । यसको असर केवल पति–पत्नीमा सीमित रहँदैन, सन्तानको मानसिकता, संस्कार र भविष्यमा समेत गहिरो प्रभाव पर्छ ।
आजको समाजमा प्रविधि, भौतिकता र व्यस्तताले मानिसहरूलाई नजिक ल्याएको जस्तो देखिए पनि भावनात्मक दूरी बढाइरहेको छ । एउटै घरभित्र बसेर पनि परिवारका सदस्यहरूबीच आत्मीय संवाद हराउँदै गएको छ । यही कारणले सम्बन्धहरू औपचारिक बन्दै गएका छन् । परिवारलाई टिकाइराख्ने मुख्य आधार भनेकै सम्मान र विश्वास हो । सम्मान बिना प्रेम टिक्न सक्दैन, र विश्वास बिना सम्बन्ध जीवित रहन सक्दैन ।
विशेषगरी महिलाको सम्मान कुनै पनि सभ्य समाजको पहिचान हो । छोरी, आमा, दिदीबहिनी, पत्नी वा बुहारी केवल परिवारका सदस्य मात्र होइनन्, उनीहरू परिवारको संवेदना, संस्कार र जीवनशक्तिका प्रतीक हुन् । जुन घरमा महिलाहरू सुरक्षित, सम्मानित र प्रसन्न हुन्छन्, त्यहाँ स्वाभाविक रूपमा सकारात्मक ऊर्जा, सद्भाव र समृद्धि देखिन्छ । त्यसैले हाम्रो संस्कृति र धार्मिक ग्रन्थहरूले महिलालाई ‘गृहलक्ष्मी’ को संज्ञा दिएका हुन् ।
तर विडम्बना के छ भने आधुनिकताको नाममा समाज धेरै अगाडि बढे पनि महिलामाथिको हिंसा, अपमान र विभेद अझै समाप्त भएको छैन । कतिपय परिवारमा महिलालाई केवल जिम्मेवारी बहन गर्ने व्यक्तिका रूपमा हेरिन्छ, तर निर्णय प्रक्रियामा उनीहरूको सम्मानजनक सहभागिता सुनिश्चित गरिँदैन । महिला सम्मानको कुरा भाषण र समारोहमा सीमित भइरहँदा व्यवहारमा परिवर्तन आउन सकेको छैन । वास्तवमा, महिलाको सम्मान कुनै उपकार होइन, त्यो सभ्यताको आधारभूत कर्तव्य हो ।
त्यस्तै, पुरुषको भूमिका पनि केवल कमाइ गर्ने व्यक्तिमा सीमित हुनु हुँदैन । असल पति, असल पिता र असल अभिभावक बन्नका लागि सत्यनिष्ठा, धैर्यता, जिम्मेवारी र संवेदनशीलता आवश्यक हुन्छ । परिवारलाई सही दिशा दिने व्यक्ति पहिले स्वयं नैतिक र अनुशासित हुनुपर्छ । खराब व्यवहार, हिंसा, अविश्वास वा अहंकारले कुनै पनि परिवारलाई दीर्घकालीन रूपमा टिकाउन सक्दैन । परिवार सुधारको सुरुवात आत्मसुधारबाट हुन्छ ।
- महिलाको कर्तव्य पनि कम महत्त्वपूर्ण छैन । परिवारको व्यवस्थापन, सन्तानको पालनपोषण, संस्कार निर्माण र घरको सन्तुलन कायम राख्न महिलाको योगदान अत्यन्त ठूलो हुन्छ । उनीहरूको सहनशीलता, त्याग र ममताले नै परिवारलाई जोडेर राखेको हुन्छ । त्यसैले परिवारभित्र महिला र पुरुषबीच प्रतिस्पर्धा होइन, सहकार्य र समान सम्मानको भावना आवश्यक छ ।
हाम्रो पूर्वीय दर्शनले गृहस्थ जीवनलाई सबै आश्रममध्ये श्रेष्ठ मानेको छ । किनकि यही जीवनले समाजलाई आर्थिक, सामाजिक र नैतिक आधार दिन्छ । गृहस्थले इमानदार श्रमद्वारा आफ्नो परिवार मात्र होइन, समाजका अन्य वर्गलाई पनि सहारा दिन्छ । सत्य, सदाचार, अतिथि सत्कार, श्रमको सम्मान र नैतिक जीवनशैली गृहस्थ जीवनका आधारभूत मूल्य मानिएका छन् ।
आज समाजमा देखिएका धेरै समस्या-वृद्धाश्रमको वृद्धि, सम्बन्ध विच्छेद, मानसिक तनाव, बालबालिकामा असुरक्षा र सामाजिक विघटनको मूल कारण पारिवारिक मूल्यको कमजोर हुनु हो । जब परिवारभित्र प्रेमभन्दा अहंकार, सम्मानभन्दा स्वार्थ र संवादभन्दा क्रोध हावी हुन्छ, तब सम्बन्धहरू कमजोर बन्छन् । त्यसैले आधुनिक समाजले फेरि पनि परिवारको मूल मर्म बुझ्न आवश्यक छ ।
स्थायी सुख धन, वैभव वा भौतिक सुविधाबाट मात्र प्राप्त हुँदैन । वास्तविक सुख त त्यही घरमा हुन्छ, जहाँ सदस्यहरूबीच विश्वास, सम्मान, ममता र सदाचार जीवित हुन्छ । परिवारलाई मजबुत बनाउन कानुनभन्दा बढी आवश्यक प्रेमपूर्ण व्यवहार, नैतिक चेतना र पारस्परिक सम्मान हो ।
अन्ततः, सभ्य समाजको निर्माण बलियो परिवारबाट सुरु हुन्छ । जहाँ महिला सम्मानित हुन्छिन्, जहाँ पुरुष जिम्मेवार हुन्छन्, जहाँ सन्तानले राम्रो संस्कार पाउँछन्, त्यहीँबाट समृद्ध समाजको आधार तयार हुन्छ । त्यसैले परिवारलाई केवल सम्बन्धको संरचना होइन, मानव सभ्यताको आत्माका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ । तस्वीर एआईद्वारा निर्मित
