जनकपुरधाम । विजयादशमीको दिन नेपाल र भारतका विभिन्न स्थानमा रावणको विशाल प्रतिमा दहन गरिएका दृश्य सामाजिक सञ्जालमा छरपस्ट देखिए । कतै हजारौँ मानिसको भीड, कतै आतसबाजीको चमक, कतै उत्सवको उल्लास । आगोको लप्कासँगै रावणको प्रतिमा खरानी बन्यो । मानिसहरूले सत्यको विजय र असत्यमाथिको पराजय भन्दै ताली बजाए । तर एउटा प्रश्न मनको कुनामा चुपचाप उभिइरह्यो-रावण त प्रत्येक वर्ष जल्छ, तर हामीभित्र लुकेर बसेको रावण कहिले जल्छ ?
रामायणको कथामा रावण शक्तिशाली राजा, असाधारण विद्वान् र भगवान् शिवका परम भक्तका रूपमा चित्रित छन् । वेद, शास्त्र, संगीत र अनेकौँ विद्याका ज्ञाता रावणको व्यक्तित्व बहुआयामिक थियो । शिव ताण्डव स्तोत्रसँग जोडिएको उनको नामले उनको सांगीतिक प्रतिभाको समेत स्मरण गराउँछ । तर ज्ञान, शक्ति र सामथ्र्य हुँदाहुँदै पनि उनले परस्त्री सीताको हरण गरे । यही उनको जीवनको गम्भीर नैतिक पतन थियो । विद्वत्ताले विवेकलाई जित्न सकेन, शक्तिले मर्यादालाई सम्मान गर्न सकेन र अहंकारले ज्ञानलाई समेत पराजित ग¥यो । अन्ततः उनको पतनको कारण उनको सामथ्र्यको अभाव होइन, आफ्नै अहंकार र अधर्म बन्यो ।
यहीँबाट विजयादशमीको वास्तविक सन्देश सुरु हुन्छ । रावण दहन केवल एउटा प्रतिमालाई आगो लगाउने कर्म होइन; यो अहंकार, अन्याय, अनाचार र अमानवीय प्रवृत्तिको अन्त्य गर्ने संकल्प पनि हो । तर जब उत्सवको आगोले रावणको पुतला मात्र जलाउँछ र समाजका विकृतिहरू जस्ताका तस्तै रहन्छन्, तब हाम्रो उत्सवको अर्थमाथि प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हुन्छ ।
मिथिलाको सांस्कृतिक राजधानी जनकपुरधाम माता सीताको जन्मभूमि र रामसँगको विवाहका कारण विशेष धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको भूमि हो । यहाँको माटोमा मर्यादा, ज्ञान, दर्शन र सांस्कृतिक परम्पराको गहिरो सम्बन्ध छ । तर सीताको नाममा श्रद्धा प्रकट गर्ने समाजले सीताजस्तै सम्मान र सुरक्षाको अधिकार खोजिरहेका महिलाहरूको पीडा कति सुन्छ ? मन्दिरमा दीप बाल्ने हातले घरभित्रै हिंसा सहन बाध्य महिलाको आँसु पुछ्न कति तत्परता देखाउँछ ? यही प्रश्नले हाम्रो धार्मिक चेतनाको वास्तविक परीक्षा लिन्छ ।
आज समाजमा महिला तथा बालिकामाथि हुने बलात्कार, हत्या, घरेलु हिंसा, शोषण र विभेदका घटनाले मानवताको अनुहारलाई नै कुरूप बनाइरहेका छन् । कतिपय घटनामा पीडितले न्याय पाउन लामो संघर्ष गर्नुपर्छ । अपराधीलाई कानुनी कठघरामा उभ्याउन ढिलाइ हुन्छ । कहिलेकाहीँ राजनीतिक प्रभाव, सामाजिक दबाब र स्वार्थका कारण न्यायको बाटोसमेत अवरुद्ध हुन्छ । यस्तो अवस्थामा रावणको प्रतिमा जलाएर सत्यको विजय भएको घोषणा गर्नु पर्याप्त हुन्छ र ?
रावणलाई दहन गर्ने भीड अन्यायविरुद्ध उभिन किन सधैँ त्यति नै दृढ हुँदैन ? महिलामाथि हिंसा हुँदा, बालिकाको जीवन लुटिँदा, दलितमाथि विभेद हुँदा, कमजोरमाथि शक्तिशालीले अत्याचार गर्दा र भ्रष्टाचारले सार्वजनिक जीवनलाई दूषित बनाउँदा हाम्रो सामूहिक आक्रोश कहाँ हराउँछ ? उत्सवमा देखिने एकता अन्यायविरुद्धको संघर्षमा किन कमजोर हुन्छ ? यी प्रश्न कुनै एक व्यक्ति वा समुदायका लागि मात्र होइनन्, सम्पूर्ण समाजका लागि हुन् ।
धर्मको सार बाहिरी आडम्बरमा होइन, आचरणमा हुन्छ । निधारमा टीका लगाउनु, मन्दिरमा पूजा गर्नु, धार्मिक जुलुसमा सहभागी हुनु वा रावण दहन हेर्नु आफैँमा गलत होइन । तर यी कर्मले मानिसभित्र करुणा, न्याय, समानता र नैतिकताको भावना जगाउन सकेनन् भने धार्मिक अभ्यासको सामाजिक उद्देश्य अधुरै रहन्छ । अर्काको पीडाप्रति संवेदनहीन भएर सत्यको जयजयकार गर्नु आफैँमा विरोधाभास हो ।
रावणको विद्वत्तालाई स्वीकार गर्नुको अर्थ उनको अपराधलाई क्षमा गर्नु होइन । त्यसैगरी, रामको आदर्शलाई सम्मान गर्नुको अर्थ रामको नाम लिने प्रत्येक व्यक्ति स्वतः न्यायप्रिय हुन्छ भन्ने पनि होइन । मानिसको मूल्याङ्कन उसको नाम, वंश, पहिचान वा धार्मिक आवरणबाट होइन, उसको व्यवहार र कर्मबाट हुनुपर्छ । ज्ञानले विनम्रता सिकाउनुपर्छ, शक्तिले संरक्षण गर्नुपर्छ र धर्मले अन्यायविरुद्ध उभिने साहस दिनुपर्छ । यी गुण हराएपछि बाहिरी पहिचानले मात्र मानिसलाई महान् बनाउन सक्दैन ।
मधेशका आठवटै जिल्लामा मात्र होइन, देशभरि विजयादशमीका अवसरमा रावण दहनका कार्यक्रम आयोजना हुन्छन् । ती कार्यक्रमले नयाँ पुस्तालाई पौराणिक कथासँग जोड्छन् र सांस्कृतिक परम्परालाई निरन्तरता दिन्छन् । तर यस परम्परालाई अझ अर्थपूर्ण बनाउन आवश्यक छ-रावणको पुतला जलाउँदा हामीले आफ्नै मनभित्रको घृणा, लोभ, अहंकार, हिंसा, विभेद र अन्यायप्रतिको मौनतालाई पनि पहिचान गर्न सक्नुपर्छ ।
हामीले जलाउनुपर्ने रावण केवल मैदानमा ठडिएको प्रतिमा होइन । महिलाको अस्मितामाथि आक्रमण गर्ने मानसिकता, जातका आधारमा मानिसलाई तुच्छ ठान्ने सोच, पद र शक्तिको दुरुपयोग गर्ने प्रवृत्ति, अपराधीलाई संरक्षण गर्ने स्वार्थ र अन्याय देखेर पनि चुप लाग्ने कायरता पनि दहन हुनुपर्छ । तर यस्ता विकृतिको अन्त्य आक्रोश वा सामाजिक बहिष्कारको नाममा गैरकानुनी दण्ड दिएर होइन, न्यायपूर्ण कानुनी प्रक्रिया, सामाजिक जागरण, पीडितको सम्मान र नागरिकको सामूहिक उत्तरदायित्वबाट हुनुपर्छ ।
विजयादशमीको सार अरूको पराजयमा रमाउनु मात्र होइन, आफ्ना कमजोरीमाथि विजय प्राप्त गर्नु पनि हो । रामको मर्यादा, रावणको विद्वत्ता र दुवै पात्रसँग जोडिएका कथाबाट प्राप्त नैतिक शिक्षालाई विवेकपूर्ण ढङ्गले आत्मसात् गर्न सकियो भने हाम्रो समाज अझ सभ्य बन्न सक्छ ।
त्यसैले, अर्को वर्ष रावणको प्रतिमा दहन गर्दा एकपटक आफैँलाई सोधौँ-के मैले आफ्नो अहंकार जलाएँ ? के मैले विभेद त्यागेँ ? के मैले अन्यायमा परेका मानिसको पक्षमा आवाज उठाएँ ? के मैले महिलाको सम्मान र सुरक्षालाई आफ्नो जिम्मेवारी ठानेँ ?
यदि यी प्रश्नको उत्तर सकारात्मक छैन भने रावणको पुतला जले पनि विजयादशमीको वास्तविक उद्देश्य अधुरै रहन्छ । रावणको अन्त्यको सार उसलाई हरेक वर्ष जलाउनुमा मात्र होइन, उसमा देखिएको अहंकार र अधर्मबाट शिक्षा लिएर आफ्नो जीवन सुधार्नुमा छ । अन्ततः समाज त्यतिबेला मात्र रामराज्यको दिशामा अघि बढ्छ, जतिबेला सत्य र न्याय उत्सवका नारा मात्र नभई नागरिकको व्यवहार र राज्यको चरित्र बन्छन् ।
रावण त प्रत्येक वर्ष जल्छन् । अब पालो हाम्रो हो-आफूभित्रको रावण चिन्ने, त्यसलाई पराजित गर्ने र मानवतालाई जिताउने । Photo AI