नेपाल प्रकृतिको अनुपम वरदान र अध्यात्मको उद्गम थलो हो। यस भूमिको इतिहास, संस्कृति र राष्ट्रिय प्रतीकहरू केवल संयोग मात्र होइनन्, बरु यिनीहरूभित्र गहिरो दार्शनिक र वैज्ञानिक चेतना लुकेको छ। हाम्रो राष्ट्रिय झण्डा, जसलाई संसारकै सबैभन्दा अद्वितीय मानिन्छ, त्यसमा प्रयुक्त रंगहरूले नेपाली माटोको चरित्र बोकेका छन्। झण्डाको मध्यभागमा रहेको सिम्रिक रातो रंगले नेपालीहरूको अद्वितीय वीरता, क्रान्ति र शौर्यलाई प्रतिनिधित्व गर्छ भने त्यसको वरिपरि रहेको नीलो किनाराले त्यस शौर्यलाई मर्यादित परिधिभित्र बाँधेर राखेको छ।
अक्सर राजनीतिलाई सत्ता र शक्तिको खेल मात्र मानिन्छ। तर नेपालको भू–राजनीति र राष्ट्रिय पहिचानमा नीलो रंगको उपस्थितिले राजनीति केवल सत्ताको माध्यम मात्र नभई ‘राजधर्म’ र ‘लोककल्याण’ को मार्ग हुनुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। लौकिक राजनीतिक सन्तुलनदेखि लिएर वैदिक अध्यात्मको उच्चतम शिखरसम्म नीलो रंगको रहस्य अत्यन्त अगाध र अर्थपूर्ण छ।
१. राजनीतिक र कूटनीतिक दृष्टिमा नीलो रंग : सन्तुलन र स्थिरता
विश्व राजनीति र आधुनिक शासन व्यवस्थाको दृष्टिकोणबाट हेर्दा नीलो रंगले सधैं स्थिरता, कानुनी शासन र समावेशिताको संकेत गर्छ। नेपालको सन्दर्भमा यसका तीन मुख्य आयाम छन् :
क) शान्तिप्रिय नेपाली चरित्र र सद्भाव
नेपाल बुद्धको जन्मभूमि हो। गौतम बुद्धले संसारलाई दिएको शान्ति र अहिंसाको सन्देश नेपाली कूटनीतिको मूल आधार हो। झण्डाको नीलो किनाराले विश्वलाई यही सन्देश दिन्छ कि नेपालीहरू वीर छन्, तिनीहरू अन्यायका विरुद्ध लड्न सक्छन् (रातो रंग), तर तिनीहरूको अन्तिम लक्ष्य र रोजाइ सधैं शान्ति, सहअस्तित्व र सद्भाव (नीलो रंग) नै हो। उग्र शक्तिलाई शान्ति र संयमले घेरेर राख्नु नै नेपाली राष्ट्रियताको मूल मन्त्र हो।
ख) राजनीतिक विचारधारा र मध्यमार्ग
अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक मञ्चमा नीलो रंगलाई प्रायः उदारवाद, लोकतन्त्र र कतिपय अवस्थामा परम्परावादी वा राजकीय धारको प्रतीक मानिन्छ। नेपालको राजनीतिक इतिहासमा पनि कतिपय लोकतान्त्रिक तथा मध्यमार्गी दलहरूले आफ्नो झण्डा वा चुनाव चिह्नमा नीलो रंग अँगालेका छन्। यसले राजनीतिक उत्तेजना र उग्रताभन्दा माथि उठेर विधिको शासन, न्याय र स्थिरताको पक्षमा वकालत गर्छ।
ग) असंलग्न परराष्ट्र नीति र कूटनीतिक तटस्थता
दुई विशाल छिमेकी राष्ट्रहरूको बीचमा रहेको नेपालका लागि कूटनीतिक सन्तुलन जीवन–मरणको प्रश्न हो। नीलो रंग शीतलता र सन्तुलनको प्रतीक हो। नेपालले इतिहासदेखि नै अपनाउँदै आएको ‘असंलग्न परराष्ट्र नीति’ र ‘पञ्चशीलको सिद्धान्त’ लाई यस रंगले प्रतिनिधित्व गर्छ। यसले कुनै पनि सैन्य वा उग्र गुटबन्दीमा नलागी विश्व शक्तिहरूसँग ‘समान दूरी र तटस्थ’ सम्बन्ध राख्ने नेपालको कूटनीतिक परिपक्वतालाई दर्शाउँछ।
२. वैदिक र सनातन दृष्टिकोण : नीलो रंगको आध्यात्मिक रहस्य
जब हामी भौतिक राजनीतिबाट माथि उठेर पूर्वीय दर्शन र वैदिक वाङ्मय (वेद, उपनिषद् र पुराण) को कसीमा नीलो रंगलाई नियाल्छौँ, तब यसको रहस्य अझ बढी दिव्य, व्यापक र अनुकरणीय बन्न पुग्छ। वैदिक दृष्टिमा नीलो रंगका चार मुख्य आध्यात्मिक स्तम्भ यसप्रकार छन् :
क) ‘नीलकण्ठ’ दर्शन : विष पचाएर अमृत दिने नेतृत्व
वैदिक मिथकमा नीलो रंगको सबैभन्दा प्रगाढ र जीवन्त सम्बन्ध भगवान् शिवको ‘नीलकण्ठ’ स्वरूपसँग जोडिएको छ। समुद्र मन्थनका क्रममा जब ब्रह्माण्डलाई नै भस्म गर्न सक्ने कालकूट ‘हलाहल’ विष निस्कियो, तब समस्त सृष्टिको रक्षाका लागि भगवान् शिवले उक्त विषलाई आफ्नो कण्ठमा धारण गर्नुभयो। विषको कडा प्रभावले उहाँको कण्ठ नीलो भयो, तर उहाँले त्यसलाई हृदयमा ओर्लिन दिनुभएन र मुखबाट बाहिर पनि फाल्नुभएन।
राजनीतिक सन्देश : वैदिक दृष्टिले देशको नेतृत्व गर्ने व्यक्ति वा राज्य व्यवस्थामा ‘नीलकण्ठ’ जस्तो सामर्थ्य हुन आवश्यक छ। समाज र राजनीतिमा व्याप्त विकृति, आक्रोश, भ्रष्टाचार, कलह र विरोधको ‘विष’ लाई धैर्यपूर्वक आफैंभित्र पचाएर राष्ट्र र जनतालाई केवल विकास, न्याय र शान्तिको ‘अमृत’ प्रदान गर्नु नै सच्चा राजधर्म हो। नीलो रंगले शासकहरूमा चरम आत्मसंयम र त्यागको माग गर्दछ।
ख) अनन्तता र सर्वव्यापकता
हामीले आकासतिर हेर्दा वा अगाध महासागरलाई नियाल्दा ती नीलो देखिन्छन्। वास्तवमा नीलो रंगको आफ्नै कुनै सीमित दायरा हुँदैन; यो त अनन्तताको प्रतिबिम्ब हो। वैदिक दर्शनमा भगवान् विष्णु र श्रीकृष्णको वर्णलाई ‘मेघवर्ण’ वा ‘नीलमणि’ जस्तो नीलो भनिएको छ। ऋग्वेद भन्छ— “आकाशवत् सर्वव्यापी”, अर्थात् जुन शक्ति सीमाहीन र सर्वव्यापी छ, त्यो नीलो छ।
राजनीतिक सन्देश : राजनीति कहिल्यै पनि संकुचित स्वार्थ, जाति, भाषा वा सानो भौगोलिक घेरामा सीमित हुनु हुँदैन। राष्ट्रिय नीतिहरू आकाशजस्तै विशाल र समुद्रजस्तै गहिरा हुनुपर्छ, जसले देशका हरेक नागरिकलाई समान रूपमा समेट्न सकोस्। दूरदर्शिता र व्यापक सोच नै सफल राष्ट्रको जग हो भन्ने कुरा यसले सिकाउँछ।
ग) ‘विशुद्ध चक्र’ र सत्यको अभिव्यक्ति
पूर्वीय योग र तन्त्र विज्ञानका अनुसार मानव शरीरमा सात प्रमुख ऊर्जायुक्त चक्रहरू हुन्छन्। तीमध्ये कण्ठ (घाँटी) को भागमा अवस्थित पाँचौँ चक्रलाई ‘विशुद्ध चक्र’ भनिन्छ, जसको रंग चम्किलो नीलो हुन्छ। यो चक्र मानवीय चेतना, सत्य, न्याय र शुद्ध सञ्चारको केन्द्र हो।
राजनीतिक सन्देश : उपनिषद्को वाक्य छ— “सत्यमेव जयते” (सत्यकै विजय हुन्छ)। नेपालको राजनीति र राज्य सञ्चालनमा यही विशुद्ध चक्रको ऊर्जा आवश्यक छ। शासक र राजनीतिज्ञहरूको वाणी र नीतिमा शुद्धता, पारदर्शिता र सत्यता हुनुपर्छ। झण्डाको नीलो रंगले राज्यका अंगहरूलाई सधैं सत्यको मार्गमा हिँड्न र न्यायपूर्ण अभिव्यक्ति दिन आध्यात्मिक रूपमा निर्देश गरिरहेको हुन्छ।
घ) ‘रजोगुण’ माथि ‘सत्त्वगुण’ को नियन्त्रण
वैदिक दर्शनले ब्रह्माण्ड र मानव प्रकृतिलाई तीन गुणमा विभाजन गरेको छ : सत्त्व (शुद्धता र शान्ति), रज (ऊर्जा, क्रियाशीलता र क्रान्ति) र तम (जडता र अन्धकार)। नेपालको झण्डामा रहेको सिम्रिक रातो रंग ‘रजोगुण’ को प्रतीक हो, जसले नेपालीहरूको वीरता र क्रान्तिकारी जोशलाई बुझाउँछ। तर नियन्त्रणविहीन उग्र शक्ति वा रजोगुणले अन्ततः विनाश निम्त्याउन सक्छ।
तसर्थ, वैदिक सन्तुलनको नियमअनुसार रातो रंगलाई नीलो किनाराले घेरिएको छ। नीलो रंग यहाँ ‘सत्त्वगुण’ (शान्ति, स्थिरता र आध्यात्मिक चेतना) को प्रतीक हो। वीर नेपालीहरूको शौर्य र क्रान्तिकारी ऊर्जा सधैं धर्म (कर्तव्य), न्याय र शान्तिको मर्यादाभित्र बाँधिएर रहोस्, शक्तिको दुरुपयोग नहोस् र त्यो शक्ति सधैं लोककल्याणमा लागोस् भन्ने सन्देशका लागि यो नीलो घेरा राखिएको हो।
३. प्रकृति, जलस्रोत र समृद्धिको सम्बन्ध
वैदिक दर्शनले प्रकृतिलाई ‘ईश्वर’ को साक्षात् रूप मान्दछ। नेपाल प्रकृतिको काखमा अवस्थित देश हो। नीलो रंग हाम्रो प्रकृतिको जीवन्त रूप पनि हो। नेपालका गहिरा नीला नदीहरू, हिमालको फेदीमा रहेका कञ्चन तालहरू (जस्तै रारा, शे–फोक्सुण्डो) र स्वच्छ वायुमण्डलले नेपालको वास्तविक समृद्धिको स्रोत ‘जलस्रोत र पर्यावरण’ नै हो भन्ने कुरा स्पष्ट पार्छन्।
राजनीतिमा जब ‘जलस्रोतको धनी नेपाल’ भनी आर्थिक समृद्धिको बहस गरिन्छ, तब यो नीलो रंगले देशको आर्थिक र प्राकृतिक भाग्यरेखालाई समेत सांकेतिक रूपमा प्रस्तुत गरिरहेको हुन्छ।
सार
नेपालको राजनीति र राष्ट्रियतामा नीलो रंगको उपस्थिति कुनै सामान्य संयोग वा केवल आकर्षक कला मात्र होइन। यो त भौतिक राजनीति र आध्यात्मिक दर्शनको यस्तो अनुपम संगम हो, जसले नेपाली माटोको मौलिक पहिचानलाई विश्वसामु उजागर गर्दछ।
लौकिक अर्थमा यसले शान्ति, कूटनीतिक सन्तुलन, स्थिरता र लोकतन्त्रलाई बुझाउँछ भने आध्यात्मिक दृष्टिमा यसले “शिवत्व” (कल्याण र विष पचाउने क्षमता), “विष्णुत्व” (सर्वव्यापकता र संरक्षण) र “सत्यको विजय” लाई उद्घोष गर्दछ।
नेपालको भूमिमा राजनीति केवल कुर्सी र सत्ता प्राप्तिको फोहोरी खेल नभई राष्ट्र र जनताको सेवा गर्ने एउटा पवित्र ‘राजधर्म’ बन्नुपर्छ भन्ने गहिरो आध्यात्मिक अनुभूति गराउने माध्यम नै यो नीलो रंग हो। उग्रता (रातो) लाई संयम (नीलो) ले नियन्त्रण गर्ने यो दर्शन नै नेपाली राष्ट्रियताको वास्तविक र शाश्वत रहस्य हो। एआईद्वारा निर्मित तस्वीर
