पाँच हजारवटा ‘फाइबर-अप्टिक आँखा’ जडान गरिएको एक शक्तिशाली उपकरणले ब्रह्माण्डको अहिलेसम्मकै विशाल नक्सा सार्वजनिक गरेको छ। यो नक्साले ब्रह्माण्डबारे स्थापित वैज्ञानिक धारणामाथि नै नयाँ प्रश्न खडा गरेको छ।
संयुक्त राज्य अमेरिकाको एरिजोनास्थित किट पीक नेशनल अब्जर्भेटरीमा राखिएको ‘डार्क एनर्जी स्पेक्ट्रोस्कोपिक इन्स्ट्रुमेन्ट’ (डेसी) नामक उपकरणले ४ करोड ७० लाखभन्दा बढी आकाशगङ्गा (ग्यालेक्सी) र क्वेजार तथा २ करोडभन्दा बढी ताराहरूको तस्बिर खिचेको छ।
यो सङ्ख्या यसअघि गणना गरिएका आकाशगङ्गा र अन्य ब्रह्माण्डीय वस्तुको कुल सङ्ख्याभन्दा झन्डै छ गुणा बढी हो। डेसीले खिचेका तस्बिरहरू ११ अर्ब प्रकाशवर्ष टाढासम्मका छन्। अर्थात्, यसले ब्रह्माण्ड निर्माणको प्रारम्भिक चरणमै रहेका आकाशगङ्गाहरूको अवस्थासमेत देखाएको छ। कोलम्बियास्थित ईसीसीआई विश्वविद्यालयकी खगोलशास्त्री लुस आन्हेला गार्सियाका अनुसार त्यो समय झन्डै १३.७ अर्ब वर्षअघिको हो।
यो विशाल नक्साले आकाशगङ्गाहरूको संरचना र तिनको विकास प्रक्रियाबारे थप स्पष्ट बुझाइ दिनुका साथै विज्ञानको सबैभन्दा रहस्यमय विषय मानिएको ‘डार्क एनर्जी’बारे पनि नयाँ सङ्केत प्रस्तुत गरेको छ।
आकाशको एकतिहाइ भागको नक्साङ्कन
डेसीले पाँच वर्षको अवधिमा आकाशको झन्डै एकतिहाइ भागको नक्साङ्कन गरिसकेको छ। उक्त उपकरणले एकै रातमा एक लाखभन्दा बढी आकाशगङ्गाको मापन गर्न सक्षम भएको वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्।
आकाशगङ्गाबाट पृथ्वीतर्फ आउने प्रकाशलाई फाइबर–अप्टिक डिटेक्टरमार्फत विश्लेषण गरेर डेसीले तिनको ‘स्पेक्ट्रम’ अर्थात् रङ्गीय संरचना मापन गर्छ। यसबाट ब्रह्माण्ड कति तीव्र गतिमा फैलिरहेको छ भन्ने तथ्य पत्ता लगाउन सकिन्छ।
तर डेसीको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि भने ‘डार्क एनर्जी’बारे देखिएको नयाँ संकेत हो। वैज्ञानिकहरूका अनुसार ब्रह्माण्डको करिब ७० प्रतिशत हिस्सा डार्क एनर्जीले ओगटेको छ र यही शक्तिले ब्रह्माण्डलाई निरन्तर फैलाइरहेको मानिन्छ। यद्यपि यसको वास्तविक स्वरूप अझै रहस्यमै छ।
अहिलेसम्म डार्क एनर्जीलाई ‘कोस्मोलोजिकल कन्स्ट्यान्ट’ अर्थात् स्थिर ऊर्जा मानिँदै आएको थियो। महान् वैज्ञानिक Albert Einstein ले प्रतिपादन गरेको सामान्य सापेक्षताको सिद्धान्तमा समेत यसलाई समावेश गरिएको छ। वैज्ञानिक लेखिका क्लेअर क्यामरनका अनुसार यसले ब्रह्माण्ड स्थिर दरमा फैलिरहेको मान्यतालाई समर्थन गर्छ।
परिवर्तनशील डार्क एनर्जीको संकेत
नयाँ अनुसन्धानले भने डार्क एनर्जी स्थिर नभई समयसँगै परिवर्तन हुने सम्भावनालाई बलियो बनाएको छ। डेसीले केही समयदेखि यस्तो प्रवृत्ति अवलोकन गरिरहेको वैज्ञानिकहरू बताउँछन्।
सन् २०२५ मा डेसी टोलीले डार्क एनर्जीको ‘प्रतिगुरुत्वाकर्षणीय प्रभाव’ क्रमशः कमजोर बन्दै गएको हुन सक्ने संकेत सार्वजनिक गरेको थियो।
ब्रह्माण्ड विस्तारिँदै जाँदा आकाशगङ्गाबीचको दूरी पनि बढ्छ, र यही विस्तारलाई तीव्र बनाउने शक्ति डार्क एनर्जी मानिन्छ। तर यदि यो ऊर्जा साँच्चै कमजोर हुँदै गएको हो भने, ब्रह्माण्डबारेको आधुनिक बुझाइ नै फेरिन सक्छ।
“यसले हाम्रो ब्रह्माण्डको भविष्य अहिलेसम्म सोचिएभन्दा फरक हुन सक्ने देखाउँछ,” गार्सिया भन्छिन्।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार डार्क एनर्जी कमजोर हुँदै गयो भने भविष्यमा गुरुत्वाकर्षण बल पुनः प्रभावशाली बन्न सक्छ। त्यस अवस्थामा आकाशगङ्गाहरू फेरि एक–अर्कातर्फ तानिन थाल्नेछन् र अन्ततः ‘बिग क्रन्च’ अर्थात् सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड एक बिन्दुमा खुम्चिने अवस्था आउन सक्ने अनुमान गरिएको छ।
दक्षिण कोरियास्थित Yonsei University का वैज्ञानिक यङ वुक लीका अनुसार “यदि डार्क एनर्जी स्थिर छैन भने आधुनिक ब्रह्माण्ड विज्ञानको आधारभूत स्वरूप नै परिवर्तन हुन सक्छ।”
अझ विशाल नक्साको तयारी
डेसी परियोजनामा संलग्न अनुसन्धानकर्ताहरूले अब नक्साको दायरा २० प्रतिशतले विस्तार गर्ने योजना बनाएका छन्। नयाँ नक्साले १७ हजार वर्ग डिग्री क्षेत्र समेट्नेछ।
खगोलभौतिकशास्त्री इथान सिगलका अनुसार “हात सीधा अगाडि फैलाउँदा कान्छी औँलाको नङले आकाशको करिब एक वर्ग डिग्री भाग ढाक्छ।”
नयाँ संस्करणमा हाम्रो आकाशगङ्गा ‘मिल्की वे’ वरपरका क्षेत्र, ताराको तीव्र उज्यालोका कारण हालसम्म स्पष्ट रूपमा अवलोकन गर्न नसकिएका भाग तथा वायुमण्डलीय अवरोध भएका क्षेत्रसमेत समेटिनेछन्।
अनुसन्धानकर्ताहरूले ‘ड्वार्फ ग्यालेक्सी’ र ‘स्टेलर स्ट्रिम’ को पनि अध्ययन गर्ने योजना बनाएका छन्। ‘स्टेलर स्ट्रिम’ भन्नाले मिल्की वेको गुरुत्वाकर्षणले साना आकाशगङ्गाबाट तानेका ताराहरूको प्रवाहलाई बुझिन्छ।
डेसी परियोजनाको अर्को प्रमुख उद्देश्य ‘डार्क म्याटर’लाई अझ गहिरोसँग बुझ्नु हो। डार्क म्याटर ब्रह्माण्डको अदृश्य पदार्थ हो, जसले यसको अधिकांश पिण्ड ओगटेको मानिए पनि अहिलेसम्म प्रत्यक्ष रूपमा पत्ता लाग्न सकेको छैन।
“हामी अब प्रारम्भिक योजनाभन्दा धेरै अगाडि बढिरहेका छौँ। के भेटिन्छ भन्ने थाहा छैन, तर त्यो अत्यन्त रोचक हुनेमा विश्वस्त छौँ,” डेसीका निर्देशक माइकल लेभीले बताएका छन्। बीबीसीबाट
