चन्देश्वर सदा
नेपालको सामाजिक संरचना सदियौँदेखि जातीय पदानुक्रममा आधारित रहँदै आएको छ, जहाँ केही जातहरूलाई सधैं माथिल्लो स्थानमा राखियो भने केही जातहरूलाई तल्लो तहमा सीमित गरियो। यही संरचनाभित्र महरा जातिको अस्तित्व विगतदेखि नै हेपिएर, अपमानित भएर, र सामाजिक रूपले बहिष्कृत भएर हुर्किएको छ। महरा जातिका मानिसहरूलाई परम्परागत रूपमा समाजले ‘अस्पृश्य’ को रूपमा व्यवहार गर्दै आएको छ। उनीहरूलाई सधैं मरेका जनावरको छाला उधिन्ने, सिनो उठाउने, र सफाइ गर्नेजस्ता काममा मात्र सीमित गराइएको थियो। यस्तो अपमानजनक पेसामा जबर्जस्ती बाँधिएर उनीहरूलाई न आर्थिक रूपले स्वतन्त्र बन्न दिइयो, न शैक्षिक रूपले, न नै सामाजिक रूपले सम्मानित नागरिक बन्ने अवसर दिइयो।
जब कुनै समुदायलाई पुस्तौंदेखि अपमानमा बाँच्न विवश गरिन्छ, तब त्यो समुदायमा विद्रोहको भावना जन्मिन्छ। यही विद्रोहको एक अभिव्यक्ति थियो—सिनो बहिष्कार आन्दोलन। महरा समुदायले अब आफूलाई 'सिनो' मा सीमित गर्न सक्दैन भनेर घोषणा गर्यो। यो घोषणा केवल पेशाविरुद्धको अस्वीकार मात्र थिएन, यो आफूलाई असहाय, अपमानित र असमान मान्ने दृष्टिकोणका विरुद्ध एउटा शक्तिशाली विद्रोह थियो। जुगा महराको नेतृत्वमा सुरु भएको यो आन्दोलन महरा समुदायको आत्मसम्मान पुनःस्थापना गर्ने एक ऐतिहासिक मोर्चा बन्यो।
यस आन्दोलनले महरा समुदायभित्र गहिरो चेतनाको हुरी ल्यायो। सधैं दबिएको समुदाय एकाएक एकताको सूत्रमा बाँधियो। सिनो उठाउने कार्यलाई बहिष्कार गरियो। पेसाबाट मुक्ति पाएर समुदायले वैकल्पिक जीवनको बाटो खोज्न थाले—कसैले कृषि सुरु गरे, कसैले मजदुरीमा लागे, कसैले साना व्यापार थालनी गरे। यो आत्मनिर्भरतातर्फको पहिलो पाइला थियो। शिक्षा प्राप्ति पनि आन्दोलनको एउटा मुख्य पक्ष बन्न पुग्यो। आफ्ना सन्तानलाई विद्यालय पठाउने आँट जाग्यो। गाउँगाउँमा सामुदायिक छलफल र चेतनामूलक कार्यक्रम सुरु भए।
यस आन्दोलनले सामाजिक संरचनामा केही सकारात्मक तर गहिरा असरहरू पारे। महरा समुदायले पहिलोपटक आत्मसम्मानसँगै बाँच्ने अधिकार खोज्न सुरु गर्यो। छुवाछूतको अभ्यास केही हदसम्म घट्यो, कम्तीमा जागरूक समुदाय र शहर–नगरतिर। राज्यको स्तरमा पनि दलित अधिकारलाई केही प्राथमिकता दिइन थाल्यो—दलित कल्याण कार्यक्रम, छात्रवृत्तिहरू, सीपमूलक तालिमहरूजस्ता पहलहरू भए। यद्यपि यी सबै प्रयासहरू पर्याप्त थिएनन्, तर सुरुवातका रूपमा मूल्यवान् थिए।
सिनो बहिष्कार आन्दोलनले महरा जातिको चेतना मात्रै होइन, सम्पूर्ण दलित समुदायको आत्मविश्वास पनि जगायो। यसले संकेत गर्यो कि सँगै मिलेर आवाज उठाउँदा परिवर्तन सम्भव छ। आन्दोलनको प्रभावमा महरा समुदायका व्यक्तिहरू स्थानीय तहको राजनीतिमा पनि देखा पर्न थाले। नागरिक अधिकारप्रति जागरूकता बढ्यो, संविधानले दिएको अधिकारको माग गर्न सक्ने आँटको विकास भयो।
तर आन्दोलनले जितेका सबै उपलब्धिहरू पूर्ण समानताको पर्याय भने होइनन्। अझै पनि समाजका धेरै तहहरूमा महरा जाति र अन्य दलित समुदायहरू विभेदको शिकार छन्। सहरभन्दा टाढा रहेका ग्रामीण बस्तीहरूमा छुवाछूत, अपमान र अवसरहीनता कायम छ। शिक्षा र स्वास्थ्यमा पहुँचमा सुधार देखिए पनि गुणस्तरको सवालमा अवस्था चुनौतीपूर्ण छ। वैकल्पिक पेशामा लागे पनि पर्याप्त सीप र पुँजी अभावका कारण आर्थिक सशक्तीकरण पूर्ण रूपमा सफल भएको भन्न सकिंदैन।
त्यसैले सिनो बहिष्कार आन्दोलन केवल इतिहासको एउटा अध्याय होइन, यो वर्तमान र भविष्यको दिशानिर्देशक पनि हो। यसले हामीलाई सम्झाउँछ—समानताको लडाइँ केवल कानुनी दस्तावेजमा सीमित रहँदैन, त्यो व्यवहार र चेतनामा रूपान्तरण हुनुपर्छ। जुगा महराको नेतृत्वमा सुरु भएको यो संघर्षले नेपाललाई सामाजिक न्यायको पाठ सिकायो, तर त्यो पाठ पढिसकिएको छैन—अझै पढिँदैछ, अझै सिकिँदैछ।
जबसम्म समाजले हरेक व्यक्तिलाई जात, पेसा र पहिचानको आधारमा होइन, मानवताको आधारमा हेर्ने दृष्टि विकास गर्न सक्दैन, तबसम्म महरा समुदायको संघर्ष बाँकी छ। यो आन्दोलनले हामी सबैलाई सचेत गराउँछ—समाज तबसम्म सभ्य बन्न सक्दैन, जबसम्म कुनै एक समुदाय आफ्नो अस्तित्वको लागि अपमानको विरुद्ध लड्न बाध्य छ। समानता र आत्मसम्मानका लागि गरिएको सिनो बहिष्कार आन्दोलन त्यसैले केवल महरा समुदायको संघर्ष होइन, यो सम्पूर्ण मानव सभ्यताको चुनौतीको उत्तर हो।
