भारतीय सभ्यताको इतिहासमा छुवाछुत केवल सामाजिक परिघटना होइन, यो योजनाबद्ध वैचारिक षड्यन्त्रको परिणाम हो। विदेशी आर्यहरू भारत प्रवेश गरेपछि उनीहरूले यहाँको मौलिक सभ्यता, संस्कृति र मानव जीवनका मूल्यहरूलाई कब्जा गर्न एक व्यवस्थित रणनीति अपनाए। यही रणनीतिअन्तर्गत समाजलाई जन्मका आधारमा विभाजन गर्ने “वर्णव्यवस्था” लागू गरियो। यस व्यवस्थाअनुसार ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्र गरी चार वर्ग बनाइए। तर, जब यी चार वर्गहरू पनि आर्यहरूको प्रभुत्व स्थायित्वका लागि पर्याप्त सिद्ध भएनन्, तब उनीहरूले पाँचौँ वर्गको निर्माण गरे, जसलाई “अवर्ण” वा “अतिशूद्र” भनियो। यही अतिशूद्र वर्ग आजका दलित, अछुत वा सीमान्तकृत समुदायहरूको ऐतिहासिक स्वरूप हो।
आर्यहरूले शूद्रलाई समाजभित्र राखे तर अतिशूद्रलाई समाजको परिधिबाट बाहिर निकाले। उनीहरूलाई छुनु निषेध बनाइयो, जसले मानवीय अस्तित्वलाई नै अपवित्र ठहर गर्यो। समाजले तिनीहरूलाई बसोबासका लागि गाउँ बाहिर धकेलिदियो, र धार्मिक ग्रन्थहरूले त्यस अन्यायलाई वैधता दिए। “अन्त्यज” शब्दको अर्थ नै हो - समाजको अन्त्यमा बस्ने व्यक्ति। यो विभाजन केवल सामाजिक होइन, राजनैतिक पनि थियो, जसले सत्ता र ज्ञानका स्रोतहरूमा एक वर्गको एकाधिकार कायम गर्यो र अर्को वर्गलाई दास बनायो।
आर्य-अनार्य द्वन्द्वको प्रारम्भिक कालमा भारतका आदिवासी समूहहरू समानता, श्रम र प्रकृतिप्रेममा आधारित सभ्यता बाँचिरहेका थिए। उनीहरूलाई पराजित गरेपछि आर्यहरूले आफ्नै प्रभुत्व कायम गर्न धर्म र कर्मका नाममा नयाँ नियमहरू बनाए। मनुस्मृतिले यस व्यवस्थालाई कानूनी रूप दियो। मनुका अनुसार - “शक्तिशाली भए पनि, शूद्रले धन जम्मा गर्नु हुँदैन; किनभने धन पाएपछि ऊ ब्राह्मणलाई सताउँछ।” (मनु १०–१२९)। यो भनाइ केवल धार्मिक आदेश होइन, आर्थिक उत्पीडनको वैधानिकता थियो। यसले दलित वा अतिशूद्रहरूलाई सधैँ अभाव र गरिबीमा राख्यो। उनीहरूलाई न धन कमाउने अधिकार दिइयो, न शिक्षा प्राप्त गर्ने; उनीहरूको श्रम आवश्यक ठानियो, तर उनीहरूको अस्तित्व अपवित्र मानियो।
इतिहासका पानाहरूले देखाउँछन् कि आर्यहरूको आगमनसँगै आदिवासीहरूको सामूहिक चेतना, श्रम र आत्मसम्मानमाथि प्रहार भयो। उनीहरूलाई शारीरिक रूपमा पराजित गरिएपछि मानसिक रूपमा पराधीन बनाइयो। धर्मलाई त्यस्तो हतियार बनाइयो जसले असमानतालाई पवित्रता प्रदान गर्यो। त्यसैबेला समाजमा “छुवाछुत” नामक विषरोपण गरियो, जसको असर आजसम्म जीवित छ।
छुवाछुतको उत्पत्तिसँग गाई–पूजा र बौद्ध धर्मबीचको वैचारिक द्वन्द्व पनि गहिरो रूपमा सम्बन्धित छ। ऋग्वेदकालीन आर्यहरू स्वयं गाई, घोडा, भैंसी, भेडा र बाख्राको मासु खान्थे। उनीहरूको धार्मिक यज्ञमा जनावरहरूको बलिदान सामान्य कुरा थियो। तर जब भगवान बुद्धले अहिंसा र करुणाको सन्देश दिएर जनमानसमा पशुबलि र हिंसाको विरोध गरे, त्यसबेला गाई र पशुप्रतिको करुणा फैलियो। यही करुणाले बौद्ध धर्मलाई जनप्रिय बनायो। यसको प्रतिक्रिया स्वरूप ब्राह्मणहरूले उल्टै गाईको पूजा गर्न थाले र आफूलाई गोरक्षकका रूपमा प्रस्तुत गरे। यसरी गाई–पूजा कुनै सनातन परम्परा होइन, बौद्ध धर्मको प्रभावलाई तोड्न ब्राह्मणवादले चलाएको एक वैचारिक प्रत्युत्तर हो।
यस धार्मिक खेलको सबभन्दा ठूलो पीडित वर्ग अतिशूद्रहरू बने। उनीहरूलाई केवल समाजको किनारामा होइन, सभ्यताको बाहिर धकेलियो। उनीहरूको अस्तित्व नै पाप र अपवित्रताको पर्याय बनाइयो। चिनियाँ यात्री फा–हियानले सन् ४०० ईस्वी तिर भारत भ्रमण गर्दा पहिलोपटक अछुतहरूको उल्लेख गरेका छन्। यसले देखाउँछ कि अछुतत्वको प्रचलन आर्यकालको उत्तरार्धमा मात्र संस्थागत रूपमा विकसित भयो। त्यसअघि, भारतीय समाजमा यस्तो विभाजन थिएन। यो एक योजनाबद्ध उत्पीडन थियो, जसको उद्देश्य आदिवासी मूलका जनसमूहलाई सधैँ अधीनमा राख्नु थियो।
छुवाछुत केवल धार्मिक आस्थाको विकृति होइन, यो शासक वर्गको नियन्त्रणको नीति हो। धर्मका नाममा मानिसलाई शुद्ध र अशुद्धमा बाँड्ने सोचले समाजलाई विभाजन मात्र गरेन, मानवता नै नष्ट गर्यो। यो असमानता, अपमान र अन्यायको सञ्जाल शताब्दीयौँसम्म दलित समुदायका शरीर र आत्मामा गहिरो घाउ बनेर रह्यो।
डा. भी. आर. अम्बेडकरले स्पष्ट रूपमा भनेका छन् - “अछुतत्व कुनै प्राकृतिक अवस्था होइन; यो सामाजिक षड्यन्त्रको उपज हो ।” उनका अनुसार, भारतमा अछुतत्वको सुरुवात करिब ४०० ईस्वी तिर भएको हो, जब आर्य ब्राह्मणहरूले आफ्नो वर्चस्व बचाउन आदिवासी समूहहरूलाई धार्मिक रूपमा बहिष्कृत गरे। यस बहिष्कारले दलित समुदायलाई शताब्दीयौँसम्म शिक्षाबाट, धार्मिक स्थलहरूबाट, र मानवसम्मानका हरेक अधिकारबाट वञ्चित बनायो।
आज पनि छुवाछुतको अवशेष समाजमा विभिन्न रूपले देखिन्छ। कहिले पानीको गिलासमा, कहिले विवाहमा, कहिले धार्मिक व्यवहारमा - असमानताको त्यो पुरानो सोच अझै बाँकी छ। संविधानले समानता सुनिश्चित गरे पनि चेतनाले त्यो स्वीकार्न सकेको छैन। यो केवल कानुनी होइन, मानसिक रोग हो, जसको उपचार शिक्षा, विवेक र सहअस्तित्वको भावना मात्रै हुन सक्छ।
छुवाछुतको अन्त्य तब मात्र सम्भव छ जब समाजले यो स्वीकार गर्छ कि कुनै पनि मानिस जन्मका कारणले न त तल्लो हुन्छ न माथिल्लो। समानता केवल नारा होइन, मानवीय अस्तित्वको मर्म हो। आर्यकालमा जन्मिएको यो असमानताको विचार जबसम्म चेतनाबाट मेटिँदैन, तबसम्म सभ्यता अधूरी रहनेछ।
गाई-पूजा, धर्म, संस्कार र परम्पराको नाममा जसरी मानवीय विभाजनलाई पवित्रता दिइयो, त्यसको पुनरावृत्ति आज पनि कहिलेकाहीँ विभिन्न रूपले देखिन्छ। तर अब समय आएको छ - इतिहासका ती अँध्यारा अध्यायहरूलाई प्रश्न गर्ने, र मानवताको उज्यालो पहिचानलाई पुनःस्थापित गर्ने। छुवाछुत केवल सामाजिक अन्याय होइन, यो मानव सभ्यतामाथिको कलंक हो। यसको अन्त्य गर्नु धर्मविरोध होइन; बरु यही नै साँचो धर्म र मानवताको रक्षा हो।
