तराई-मधेश अर्थात् मिथिलाञ्चलमा प्रत्येक वर्ष वैशाख २ गते हर्षोल्लासका साथ मनाइने जुडशीतल पर्व केवल सांस्कृतिक परम्परा मात्र होइन, जीवनशैली, स्वास्थ्य र प्रकृतिप्रतिको गहिरो चेतनासँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्व हो । ‘शीतलताको पर्व’का रूपमा चिनिने जुडशीतलले मानव जीवनमा सन्तुलन, शान्ति र सहअस्तित्वको सन्देश दिन्छ ।
यस दिन बिहानै घरका ज्येष्ठ सदस्यहरूले आफूभन्दा सानालाई टाउकोमा चिसो पानी थपथपाएर आशीर्वाद दिने परम्परा रहिआएको छ । यसलाई ‘जुडाउने’ भनिन्छ । यस कर्ममार्फत नयाँ वर्षमा शान्ति, संयमता र सकारात्मक ऊर्जा कायम रहोस् भन्ने कामना गरिन्छ । परम्परागत रूपमा पानीमा माटो मिसाई एकअर्कामाथि दल्ने चलन पनि थियो, जसले सामूहिकता र रमाइलोपनको अनुभूति गराउँथ्यो । तर आधुनिक जीवनशैलीको प्रभावसँगै यस्ता मौलिक परम्पराहरू क्रमशः हराउँदै जानु चिन्ताको विषय बनेको छ ।
जुडशीतलको अभ्यास पोखरी, नदी, सडक तथा सार्वजनिक स्थलहरूमा सामूहिक रूपमा गर्ने परम्पराले यसको सामाजिक आयामलाई अझ सशक्त बनाउँछ। ‘जुड’ अर्थात् शीतल बनाउनु र ‘शीतल’ अर्थात् शान्त र चिसोपन(यी दुई शब्दको संयोजनले बनेको यो पर्वले शरीर, मन, समाज र प्रकृतिलाई सन्तुलित राख्ने मूल सन्देश बोकेको छ ।
धार्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिले पनि जुडशीतलको विशेष महत्व छ । ज्येष्ठ सदस्यबाट सानातिर चिसो पानी हाल्ने परम्पराले परिवारभित्र सम्मान, अनुशासन र माया(ममताको भाव विकास गराउँछ । यसले जीवनमा क्रोध र तनावलाई नियन्त्रण गरी शान्त र सन्तुलित जीवनयापनतर्फ प्रेरित गर्छ ।
यस पर्वको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको यसको पर्यावरणीय सन्देश हो । रुख(बिरुवामा पानी हाल्ने, घर(आँगन सरसफाइ गर्ने, पशुपक्षीलाई पानी उपलब्ध गराउने र खेतबारीमा सिँचाइ गर्ने जस्ता गतिविधिहरूले प्रकृतिप्रति जिम्मेवारीबोध गराउँछन् । गर्मी मौसमको सुरुवातसँगै पानीको महत्व बुझाउँदै जुडशीतलले जल संरक्षण र हरियालीको आवश्यकता स्पष्ट रूपमा उजागर गर्छ ।
जुडशीतलको अर्को विशेषता भनेको अघिल्लो दिन पकाइएको बासी भोजन सेवन गर्ने परम्परा हो । मिथिलाञ्चलमा ‘बासी’ वा ‘जुडशीतल भोजन’का रूपमा चिनिने यो चलनले वैज्ञानिक आधारसमेत बोकेको छ । यस्तो भोजनले शरीरलाई शीतलता प्रदान गर्ने, पाचन प्रणाली सन्तुलित राख्ने र गर्मीको प्रभाव कम गर्ने विश्वास गरिन्छ ।
सामाजिक दृष्टिले पनि जुडशीतल अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । यस अवसरमा आफन्त, छिमेकी र समुदायबीच भेटघाट, आशीर्वाद आदान(प्रदान तथा पुराना मनमुटाव भुल्ने चलनले सामाजिक सद्भाव र एकताको भावना बलियो बनाउँछ । यसरी, यो पर्व व्यक्तिगतभन्दा सामूहिकता र सहकार्यको भावना अभिवृद्धि गर्ने माध्यमका रूपमा स्थापित भएको छ ।
यद्यपि परम्परागत रूपमा मनाइँदै आएको भए पनि जुडशीतलका अभ्यासहरूमा वैज्ञानिक आधार स्पष्ट रूपमा देखिन्छ । टाउकोमा चिसो पानी हाल्दा शरीरको तापक्रम सन्तुलित हुन्छ, बासी (फर्मेन्टेड) भोजनले आन्द्रा स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ, र सरसफाइले रोगबाट बच्न सहयोग पु¥याउँछ । यस आधारमा जुडशीतललाई लोकपरम्परामा आधारित स्वास्थ्य विज्ञानका रूपमा पनि व्याख्या गर्न सकिन्छ ।
आजको तीव्र गतिमा बदलिँदो आधुनिक जीवनशैलीले मानिसलाई प्रकृतिबाट टाढा बनाइरहेको सन्दर्भमा जुडशीतलको सान्दर्भिकता झन् बढेको छ। यस पर्वले हामीलाई प्रकृतिको संरक्षण, पानीको मूल्यको पहिचान र परिवार तथा समाजसँगको सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउने सन्देश दिन्छ। जलवायु परिवर्तन र वातावरणीय संकटका चुनौतीबीच यस्तो सन्देश झन् महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ।
अन्ततः, जुडशीतल केवल मिथिलाञ्चलको सांस्कृतिक पहिचान मात्र होइन, सन्तुलित, शान्त र प्रकृतिमैत्री जीवनयापनको मार्गदर्शक पनि हो। परम्परा, विज्ञान, स्वास्थ्य र वातावरणलाई एकै सूत्रमा बाँध्ने यस पर्वको मूल भावना आत्मसात् गर्न सकिएमा हाम्रो समाज मात्र होइन, समग्र प्रकृति पनि सन्तुलित र समृद्ध बन्न सक्छ।