कैलास दास

जनकपुरधाम ! नाम सुन्नासाथ श्रद्धा, संस्कार र संस्कृति एकसाथ मनमा सलबलाउँछ । यहाँको माटोमा राजा जनकको दर्शन, सीताको स्नेह, याज्ञवल्क्यको ज्ञान र झिझियाको ताल गुञ्जिन्छ । यो केवल एक सहर होइन—एक जीवित सभ्यता हो, जहाँ मिथिलाको आत्मा धड्किरहेको छ ।

नेपालको मधेस प्रदेशअन्तर्गत धनुषा जिल्लामा अवस्थित जनकपुरधाम केवल भौगोलिक स्थल होइन; यो त्रेतायुगदेखि वर्तमानसम्म निरन्तर श्वास फेर्दै आएको संस्कार, आस्था र सभ्यताको आत्मा हो । धार्मिक, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र पर्यटकीय दृष्टिले यो सहर अत्यन्त विशिष्ट छ । यहाँका मठ–मन्दिर, पोखरी–सरोवर, भेषभूषा, भोजन, नृत्य–संगीत, पर्व–उत्सव, र मिथिला चित्रकलासम्म सबैले जनकपुरलाई अद्वितीय बनाएका छन् ।

जनकपुरः एक जीवित इतिहास

जनकपुरधामको मूल परिचय राजा जनकसँग गाँसिएको छ । त्रेतायुगका धर्मनिष्ठ, विद्वान् र ज्ञानी राजा जनक यहींका राजा थिए । उनले राज्य प्रशासनलाई धर्म र न्यायको मार्गमा अघि बढाएका थिए । राजा मात्र होइन, उनी ऋषि पनि थिए । उनकै पुत्रीको रूपमा भगवती सीताको जन्म भएकाले यो भूमिलाई जानकीको जन्मस्थली, जनकको राजधानी, राम–सीताको मिलनभूमि, र तपोभूमिका रूपमा चिनिन्छ ।

हिन्दू धर्मशास्त्र अनुसार भगवान् राम र देवी सीताको विवाह यहीँ सम्पन्न भएको थियो । रामायणमा वर्णित 'विवाहपञ्चमी' पर्व आजसम्म भव्य रूपमा मनाइन्छ । अयोध्याबाट हजारौं श्रद्धालुहरू जन्ती (बरात) लिएर जनकपुर आइपुग्छन् र विवाह मण्डपमा राम–सीताको प्रतीकात्मक विवाह गरिन्छ ।

मिथिला संस्कृतिको शिरमौर: जनकपुर

जनकपुर केवल मन्दिरहरूको सहर होइन, मिथिला संस्कृतिको जीवन्त संग्रहालय हो । यहाँको पहिरन, भोजन, भाषा, गीत, नाच, भजन, चित्रकला, परम्परागत ज्ञान र व्यवहारमा मिथिलाको सम्पूर्णता झल्किन्छ । यहाँका बासिन्दा आफ्नो सांस्कृतिक पहिचानमा गर्व गर्छन् ।

भेषभूषा: सांस्कृतिक पहिचानको पहिरन

यहाँ पुरुषहरू प्रायः धोती, कुर्ता, गम्छा र मैथिली टोपीमा सजिन्छन् । महिलाहरूको पहिरनमा साडी, बलाउज, ओढनी, र बालिकाहरूमा कुर्ती–सुरुवाल वा लहंगा–चोली प्रमुख छन् । विशेष पर्व, विवाह वा पूजाहरूमा यी पोशाकहरू मिथिलाको मौलिकता झल्काउने जीवित प्रतीक हुन्छन् ।

भोजन परम्परा: स्वादमा संस्कार

जनकपुरको भोजन पनि सांस्कृतिक सम्पदा हो । यहाँ पान–मखान, कढी–बडी, तरुवा, बगिया, घुघनी, दाल–भात, ठेकुवा, चिउरा–दही, माछा–भात, र पकवानजस्ता परिकारहरू स्वाद मात्र होइन, संस्कार बोक्छन् ।

धार्मिक स्थलहरू: श्रद्धाको शिखर

१. जानकी मन्दिर

सन् १८९५ मा निर्मित जानकी मन्दिर नेपाली संगमरमर र मुगल शैलीको अनुपम समिश्रण हो । यो नेपालकै सबैभन्दा ठूलो हिन्दू मन्दिर हो, जहाँ दैनिक हजारौं श्रद्धालुहरू दर्शन गर्न पुग्छन् । जानकी नवमी, विवाहपञ्चमी, रामनवमी, झुलनोत्सव, छठपर्व आदि अवसरमा मन्दिर परिसर स्वर्गदृश्यमा परिणत हुन्छ ।

२. राम, संकटमोचन र शिव मन्दिरहरू

राम मन्दिरमा रामको मूर्ति स्थापना गरिएको छ । संकटमोचन मन्दिर हनुमान भक्तहरूको संकट निवारणस्थल हो । शिव मन्दिरहरूमा महाशिवरात्रि विशेष पर्वका रूपमा मनाइन्छ ।

३. विवाह मण्डप

पौराणिक रूपमा राम–सीताको विवाह स्थल विवाह मण्डप आज पनि आकर्षणको केन्द्र हो । विवाहपञ्चमीमा यहाँ हजारौं दर्शनार्थीहरू पुग्छन् ।

४. अन्य मन्दिरहरू

राजदेवी, दुल्हादुल्हिन, बौधीमाई, दुर्गा, सोनामाई, पुष्पवाटिका आदि मन्दिरहरू आ–आफ्नै धार्मिक र सामाजिक महत्त्व बोकेका छन् । यिनमा विभिन्न पर्वमा मेला लाग्ने परम्परा जीवित छ ।

सरोवर र तीर्थ: पवित्र जल, पवित्र भाव

जनकपुरधाम पोखरीहरूको नगरी पनि हो । गंगासागर, धनुषसागर, अंगराज सर, दशरथ ताल, पापमोचनी, दूधमती नदी आदि तीर्थस्थलहरूमा स्नान गरी श्रद्धालुहरूले आत्मशुद्धि गर्छन् ।

गंगासागरमा विवाहपञ्चमीको अवसरमा स्नान गर्नु विशेष पुण्य मानिन्छ । जानकी मन्दिर दर्शनअघि गंगासागर वा धनुषसागरमा स्नान गर्ने परम्परा गहिरो छ । धनुषसागरमा भगवान् शंकरको धनुष टुटेको किंवदन्ती जोडिएको छ ।

पर्व–उत्सव: संस्कृति र आस्थाको उत्सव

विवाहपञ्चमी

राम–सीताको प्रतीकात्मक विवाह पर्व जनकपुरको मुख्य सांस्कृतिक सम्पदा हो । अयोध्याबाट आउने जन्ती र जनकपुरको जनवधूबीच भएको यो प्रतीकात्मक अनुष्ठानले मिथिलाको गौरव झल्काउँछ ।

छठ पर्व

चार दिन लामो सूर्य उपासना पर्व जनकपुरका पोखरीहरूमा हजारौं महिलाहरूले जलमा उभिएर अघ्र्य दिन मनाइन्छ । यसमा शुद्धता, श्रद्धा र सांस्कृतिक भव्यता मिसिन्छ ।

झिझिया नृत्य

दशैंका बेला महिलाहरू टाउकोमा जलन्त माटोको भाँडो बोकेर रातको समयमा झिझिया नाच गर्छन् । यो केवल नृत्य होइन, शक्ति आराधना हो ।

अन्य पर्वहरू

रक्षाबन्धन, कृष्णजन्माष्टमी, सामा–चकेवा, मधुश्रावणी, तिहार, चैत–अष्टमी, नागर पूजा आदि पर्वहरूले यहाँको सांस्कृतिक विविधता र गहिरो सामाजिक मूल्य झल्काउँछन् ।

पर्यटनको सम्भावना: अन्तर्राष्ट्रिय आकर्षण

जनकपुरधाम नेपाल मात्र नभई भारत, श्रीलंका, थाइल्याण्ड, बङ्गलादेश, जापान, अमेरिका, चीन आदिका श्रद्धालुहरूको लागि पनि पवित्र भूमि हो । अयोध्यासँगको धार्मिक सम्बन्धका कारण हजारौं भारतीय श्रद्धालु यहाँ वर्षेनी आउँछन् ।

राम–जानकी मार्ग, मिथिला पथ, परिक्रमा मार्ग, पर्यटक गाइड सेवा, मिथिला हस्तकला बजार, भजन/कीर्तन केन्द्र, होटल–धर्मशाला सुविधाहरूले धार्मिक पर्यटनलाई सहज बनाएका छन् ।

यातायात, पूर्वाधार र प्रविधि: सहजता र सम्भावना

• रेलमार्ग: जनकपुर–जयनगर अन्तर्राष्ट्रिय रेल सेवा नेपाल–भारत सम्बन्धको ऐतिहासिक प्रमाण हो ।
• हवाई सेवा: जनकपुर विमानस्थलबाट काठमाडौं र अन्य सहरहरूसम्म दैनिक उडान छन् ।
• सडक सञ्जाल: जनकपुर देशका प्रमुख सहरहरूसँग उत्कृष्ट सडकमार्गद्वारा जोडिएको छ ।

संस्कृतिको जीवित प्रतीक

जनकपुरधाम कुनै स्मृतिको नगर मात्र होइन, वर्तमानको गौरव र भविष्यको सम्भावना हो । राम–सीता यहाँको जनचेतना, संस्कार र सभ्यताको मूर्तरूप हुन् ।
यहाँको एउटा मन्दिर हजार आस्थाको केन्द्र हो । एउटा पोखरी सयौं कथाको गाथा बोकेको हुन्छ । अनि यहाँको एउटा मुस्कान हजारौं श्रद्धालुहरूको हृदय जित्छ ।

जनकपुरधाम — यो सहर हेर्ने होइन, महसुस गर्ने हो ।