वृहत्तर जनकपुर क्षेत्रमा प्रचलित मिथिला परिक्रमा ‘वृहत्तर जनकपुर परिक्रमा’ नामले पनि चिनिन्छ। विगतमा विभिन्न स्थानलाई केन्द्रविन्दु मानिए पनि हाल जानकी मन्दिरलाई केन्द्र मानी परिक्रमा सञ्चालन हुँदै आएको छ। यस परिक्रमाको उत्पत्ति र ऐतिहासिक आधारबारे विद्वानहरूबीच पूर्ण एकरूपता पाइँदैन। तथापि वृहद्विष्णु पुराण अन्तर्गत रहेको ‘मिथिला माहात्म्य’मा यसको विस्तृत चर्चा पाइन्छ, जसलाई हिन्दू धर्मग्रन्थहरूले ‘पञ्चम वेद’को मान्यता दिएका छन्।
‘जनकपुर सिंहावलोकन’ पाक्षिकमा प्रकाशित ‘जनकपुर परिक्रमा : एक दृष्टिकोण’ शीर्षक लेखमा इतिहासकार शिवेन्द्रलाल कर्णले धार्मिक दृष्टिले नेपालको गौरव वृद्धिमा जनकपुरको विशिष्ट योगदान रहेको उल्लेख गरेका छन्। उनका अनुसार प्राचीन जनकपुरका ऐतिहासिक, पुरातात्त्विक तथा धार्मिक स्थल-मठ, मन्दिर, गढी, सागर र पोखरीहरूको संरक्षण तथा संवर्द्धन अत्यावश्यक भए पनि तिनको प्रामाणिकता प्रस्तुत गर्न चुनौती रहेको छ। धर्मशास्त्रीय दृष्टिले जगज्जननी जानकीको जन्मभूमि मिथिलाको राजधानी जनकपुरले उपनिषद्कालदेखि नै आध्यात्मिक तथा बौद्धिक नेतृत्व प्रदान गरेको तथ्य अस्वीकार गर्न सकिँदैन।
परिक्रमाको धार्मिक महत्त्व जति नै गहिरो भए पनि यसले स्थानीय समाजमा संगठनात्मक चेतना, आपसी स्नेह र सद्भाव अभिवृद्धि गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ। यसले नेपाल–भारतबीचको सांस्कृतिक सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउँदै धार्मिक तथा सांस्कृतिक आदान–प्रदानलाई प्रवर्द्धन गर्दछ। श्रद्धालु भक्तजनहरू पैदल यात्रामार्फत परिक्रमा सम्पन्न गर्दै यसलाई साधना र मनोरञ्जन दुवै रूपमा लिन्छन्। इतिहासकार कर्णका अनुसार यस्ता पवित्र परम्परालाई निःस्वार्थ भावले संरक्षण र व्यवस्थित निर्देशन दिनु सरकारको दायित्व हो, किनकि यसले विश्वशान्तिसमेत प्रवर्द्धन गर्न सक्छ।
रामनारायण प्रसादद्वारा लिखित ‘मिथिला परिक्रमा महात्म्य दर्शन’मा परिक्रमाको फलस्वरूप पुण्यलाभ, अपराध क्षमायाचना र मोक्षप्राप्तिको चर्चा गरिएको छ। त्यसैगरी डा. पुष्पराज चमनको पुस्तक जनकपुरधाम : ऐतिहासिक एवं आध्यात्मिक दृष्टिकोण मा जनकपुरधामलाई अध्यात्म, समृद्ध संस्कृति र ऐतिहासिक महत्त्वको केन्द्रका रूपमा व्याख्या गर्दै परिक्रमा गर्दा शरीर र मन संस्कारित हुने उल्लेख गरिएको छ।
महेन्द्र मलंगियाको ‘मै जनकपुर हुँ’ कृतिमा कम्तीमा एकपटक परिक्रमा गर्नु पुण्यलाभ मात्र नभई भौगोलिक ज्ञान वृद्धि गर्ने अवसर पनि भएको उल्लेख छ। रामभरोस कापडी ‘भ्रमर’ले ‘जनकपुरधाम र यस क्षेत्रका सांस्कृतिक सम्पदाहरू’ कृतिमा अयोध्या, चित्रकुट, मथुरा, वृन्दावनझैँ मिथिलाको राजधानी जनकपुरधामको पनि निर्धारित परिक्रमा–पथ रहेको उल्लेख गरेका छन्। उनले जनकपुरका चार कुनामा अवस्थित कल्याणेश्वर महादेव, जलेश्वरनाथ, क्षीरेश्वरनाथ र सप्तेश्वर महादेव को प्रदक्षिणा परिक्रमाको मुख्य उद्देश्य भएको स्पष्ट पारेका छन्।
परिक्रमाको आरम्भकालबारे मतमतान्तर पाइन्छ। डा. पुष्पराज चमनले यसको सुरुवात अठारौँ शताब्दीभन्दा पूर्व भएको अनुमान गरेका छन्। शिवेन्द्रलाल कर्णका अनुसार जयपुरबाट आएका सिद्धयोगी सुरकिशोर र चतुर्भुज गिरीको आगमनपछि परिक्रमा व्यवस्थित रूपमा सञ्चालनमा आएको हो। घना जंगल र जोखिमपूर्ण मार्गका कारण प्रारम्भिक कालमा परिक्रमा चुनौतीपूर्ण थियो। सीताकुण्डका रामदास अचारीले स्थानीय तथा प्रवासी साधुसन्तलाई संगठित गरी बाजागाजा र ‘सीताराम’ धुनसहित जुलुसका रूपमा परिक्रमा प्रारम्भ गरेपछि यसको विस्तार भयो। अचारीपछि लाडली शरणले नेतृत्व सम्हाले, र आजसम्म कचुरी मठबाट मूल डोला सञ्चालन हुँदै आएको छ।
वि.सं. १९६४ मा सीतामढीबाट आएका प्रेमलताले अवरुद्ध परम्परालाई पुनः प्रारम्भ गरेको उल्लेख ‘प्रेमलता चरितामृत’मा पाइन्छ। प्रारम्भमा समयसीमा नतोकिने परिक्रमा पछि १५ दिने बनाइयो र गृहस्थहरूलाई समेत सहभागी गराइयो। बीसौँ शताब्दीको प्रारम्भतिर रामानन्दी वैष्णव साधुहरूको सक्रियताले यसलाई व्यापक धार्मिक जुलुसको स्वरूप प्रदान गर्यो।
परिक्रमा विधि मिथिला माहात्म्य मा विस्तारपूर्वक वर्णित छ। परिक्रमा तीन प्रकारका छन्—वृहत्, मध्यमा र लघु। मार्गशीर्ष, माघ, फाल्गुन वा वैशाख महिनामा परिक्रमा उपयुक्त मानिन्छ। ब्रह्मचर्य व्रत, संयमित आचरण, त्रिकाल स्नान, काम–क्रोधादि विकार त्याग तथा श्रीराम–सीताको ध्यान गर्दै यात्रा गर्नुपर्ने विधान उल्लेख छ।
वृहत् परिक्रमा कौशिकी नदीबाट आरम्भ गरी विभिन्न तीर्थस्थल हुँदै पुनः सिद्धेश्वरमा समापन गर्ने विस्तृत यात्रा हो। यसले पाप नाश, मनोकामना सिद्धि तथा मोक्षप्राप्ति हुने विश्वास व्यक्त गरिएको छ।
मध्यमा परिक्रमा पाँच दिनमा सम्पन्न हुन्छ। कल्याणेश्वरबाट आरम्भ भई गिरिजास्थान, जलेश्वर, क्षीरेश्वर, धनुषाधाम हुँदै पुनः कल्याणेश्वरमा समापन हुन्छ। यस अवधिमा सत्यवचन, संयम, ब्रह्मचर्य तथा शुचिता अनिवार्य मानिन्छ।
समग्रमा मिथिला परिक्रमा धार्मिक आस्था मात्र नभई सांस्कृतिक पहिचान, ऐतिहासिक चेतना र सामाजिक एकताको प्रतीक हो। यसले जनकपुरधामको महिमालाई जीवन्त राख्दै नेपाल–भारत सांस्कृतिक सम्बन्धलाई सुदृढ बनाएको छ। परम्पराको संरक्षण, व्यवस्थापन र अध्ययन–अनुसन्धानमार्फत यस अमूल्य सम्पदालाई भावी पुस्तासम्म सुरक्षित रूपमा हस्तान्तरण गर्नु आजको आवश्यकता हो।
